กว่าจะเป็นการเรียนรู้ผ่าน “ภาพถ่าย”: สะท้อนคิดการออกแบบกิจกรรม “ถ่ายเมือง ผู้คน และสุขภาวะ ผ่านรอยร้าวของความเป็นเมือง”
กว่าจะเป็นการเรียนรู้ผ่าน “ภาพถ่าย”: สะท้อนคิดการออกแบบกิจกรรม “ถ่ายเมือง ผู้คน และสุขภาวะ ผ่านรอยร้าวของความเป็นเมือง”
เมื่อเราพูดถึง “ระบบสุขภาพ หรือสุขภาวะ” หลายคนมักนึกถึงการกินอาหารคลีน การได้ออกกำลังกาย การเข้าถึงระบบการรักษาที่ทันท่วงที การได้อยู่ในสภาพแวดล้อมที่สวยงาม การได้เดินเล่นในสวนสาธารณะ การเมืองมีพื้นที่สีเขียว ทว่า อีกหลายชีวิตคงเริ่มต้นด้วยคำถามที่ว่า “วันนี้จะกินอะไรดี”
ทำไมจึงเป็นเช่นนั้น ? นี่คือโจทย์ของการออกแบบกิจกรรม “ถ่ายเมือง” ในครั้งนี้
ในยุคที่ภาพถ่ายกลายเป็นส่วนหนึ่งของชีวิตประจำวัน “การมองเห็น” ดูเหมือนเป็นเรื่องธรรมดา แต่สำหรับนักเรียนมานุษยวิทยาอย่างผู้เขียน การมองเห็นไม่เคยเป็นกลางเพราะสิ่งที่เราเลือกจะเพ่งมอง หรือมองข้ามไปนั้นล้วนสัมพันธ์กับชีวิต ประสบการณ์ อำนาจ และกรอบความคิดที่เรามีอยู่ สำหรับการออกแบบการเรียนรู้ครั้งนี้จึงตั้งต้นจากความพยายามที่จะ “เพิ่มมุมมอง” ของผู้เข้าร่วมและสร้างกระบวนการมองเห็นแบบใหม่ เป็นการมองที่ตั้งคำถามต่อเมือง ต่อชีวิตผู้คน และต่อโครงสร้างที่กำหนดสุขภาวะในชีวิตประจำวันของเรา
แทนที่จะเริ่มจากทฤษฎีอย่างเข้มข้น กิจกรรมได้ถูกออกแบบให้เริ่มจากชวนผู้เข้าร่วมตอบคำถามที่ว่า “อะไรคือรอยร้าวของเมือง?” การนิยามของผู้เข้าร่วมในวันแรกเจอมีหลากหลายต่างกันออกไป รอยร้าวของบางคนเป็นจุดมืดบอดไร้การมองเห็น หลายคนกล่าวว่ามันคือความไม่เท่าเทียม หรือบางคนอาจบอกว่ามันเกิดขึ้นที่บ้านของเขาภายหลังที่เกิดเหตุการณ์แผ่นดินไหว แต่ไม่ว่าคำตอบจะเป็นเช่นไร ทุกคนล้วนใช้ประสบการณ์ของตนเอง “ตีความ และถ่ายทอด” ออกมาเป็นเรื่องราวของตนเอง
โจทย์ของกิจกรรมครั้งแรกจึงเป็นการ “ติดตั้งเครื่องมือ” ผ่านการ “การลงมือทำ” ผู้เข้าร่วมได้เรียนรู้การถ่ายภาพและการเล่าเรื่องผ่านภาพ (photo essay) ควบคู่ไปกับการตั้งคำถามต่อสิ่งที่พบเห็น เพื่อให้ “ภาพถ่าย” ไม่ใช่ทักษะเชิงเทคนิคเพียงอย่างเดียว แต่เป็นเครื่องมือในการสื่อสารความคิด การเลือกมุมมอง และการแสดงจุดยืนต่อโลกที่ตนเองเผชิญ พื้นที่ชุมชนช้างม่อย จังหวัดเชียงใหม่ ถูกใช้เป็นฐานการเรียนรู้เบื้องต้น เพื่อฝึก “สายตาภาคสนาม” ให้ผู้เข้าร่วมได้ลองสังเกตความสัมพันธ์ระหว่างผู้คน เศรษฐกิจขนาดย่อย และพื้นที่เมืองที่ดูเหมือนคุ้นเคย แต่แฝงไปด้วยความซับซ้อน การเรียนรู้ผ่านประสบการณ์ตรง (experiential learning) จึงเป็นหัวใจสำคัญของกิจกรรมในครั้งนี้
การเข้าสู่พื้นที่ชุมชนสามัคคีพัฒนาในสัปดาห์ถัดมา เริ่มต้นด้วยเรื่องเล่าจาก “ป้าจำลอง” ประจักษ์พยานในชุมชนที่ร่วมกับพวกพ้องต่อสู่กับการถูก “ไล่รื้อ” จากรัฐมาตลอดหลายปี ความไม่มั่นคงในที่อยู่อาศัย และเงื่อนไขของการดำรงชีวิตในฐานะ “คนจนเมือง” เรื่องเล่าเหล่านี้ไม่เพียงให้ข้อมูล แต่ยังทำหน้าที่เป็น “ประสบการณ์ร่วม” ที่ทำให้ผู้เข้าร่วมต้องเผชิญกับความจริงที่ไม่สามารถเข้าใจได้หากไม่เข้ามาในพื้นที่ “ผัสสะ” ของผู้เข้าร่วมเมื่อปะทะกับ กลิ่น เสียง สี และภาพ ล้วนทำงานต่อความคิดการตีความ การกดชัตเตอร์ของผู้เข้าร่วมทุกคนจึงมาจากการปฏิสัมพันธ์ของตนเองต่อผู้คน พื้นที่ และเรื่องราวในสนามซึ่งต้องพิจารณาว่าภาพที่ตนเองถ่ายนั้นกำลังเล่าเรื่องอะไร และสัมพันธ์กับเรื่องเล่า และความจริงของชุมชนอย่างไรบ้าง โดยเฉพาะในประเด็นสุขภาวะ สุขภาพ และอาหารของคนจนเมือง ผู้เข้าร่วมจึงต้องคิด และตัดสินใจว่าภาพใดคือ “สิ่งที่ควรถูกมองเห็น” มากที่สุดในสายตาของตน ภาพถ่ายจึงไม่ใช่เพียงผลลัพธ์ของการกดชัตเตอร์ แต่เป็นผลของกระบวนการคิดเชิงวิพากษ์ที่ผ่านการสังเกต การฟัง และการตีความผ่านประสบการณ์ของแต่ละคน
การจัดแสดงนิทรรศการภาพถ่ายเมื่อวันที่ 21 มีนาคมที่ผ่านมาจึงทำให้ภาพแต่ละภาพกลายเป็นพื้นที่ของการสื่อสารและการถกเถียง ภาพถ่ายจำนวน 25 ภาพจากผู้เข้าร่วม 25 คน ไม่ได้เป็นเพียงผลงาน แต่เป็นข้อเสนอเชิงความคิดเกี่ยวกับเมืองและสุขภาวะที่สะท้อนความเปราะบางของชีวิต ความไม่เท่าเทียมที่ซ่อนอยู่ในเมืองเชียงใหม่แห่งนี้ นอกจากนั้นภาพถ่ายยังทำหน้าที่มากกว่าการบันทึก หากแต่เป็น “พื้นที่กลาง” ที่เชื่อมโยงประสบการณ์ของผู้ถ่ายกับสายตาของผู้ชมร่วมด้วย
คำตอบของคำถามแรกเริ่มหลังจบกิจกรรม ผู้เขียนได้เจอคำตอบสั้นๆ ที่คงจะตอบว่า “เมืองเดียวกันแต่ระบบสุขภาวะต่างกัน ขึ้นอยู่กับคุณถามใคร และเค้ามีชนชั้นอย่างไรในเชียงใหม่แห่งนี้นั่นเอง”
เรื่อง/ภาพ: วรพล ศิริชื่นวิจิตร (Ph.D. Candidate SOC-ANTH., CMU)
-----------------------------------
Email: ccsccmu@gmail.com
Website: CENTRE FOR CULTURAL STUDIES AND CONTEMPORARY CITY
“เพราะวัฒนธรรมบ่เคยหยุดนิ่ง และเมืองเป็นของหมู่เฮาทุกคน”
#CCSC_CMU #CulturalStudy #LannaStudy #ContemporaryCity #CMU #ChiangMaiUniversity #ถ่ายเมือง